İÇİNDEKİLER
Türk ihracatçısının Afrika'da verdiği fiyat ile alıcının ödediği fiyat aynı şey değildir. CFR Lagos 700 dolar dediğiniz bir ton demir, Nijerya gümrüğünden çıkana kadar vergi, KDV, harç ve liman ücretleriyle belki 900 doları geçer; Kenya'da aynı ürün farklı bir tarifeyle farklı bir rakama ulaşır. Alıcının kafasındaki karşılaştırma bu varış maliyeti üzerinden yapılır; dolayısıyla rakibinizin hangi ülkeden geldiğine göre aynı CFR fiyat bir pazarda kazanır, diğerinde kaybeder. Bu yazı Afrika'nın büyük ithalat pazarlarında Türk malına uygulanan gümrük vergisi mantığını, ortak gümrük tarifelerini, KDV ve ek harçları anlatıyor; sonunda alıcınızın varış maliyetini tahmin eden bir araç var.
Afrika'da gümrük vergisi nasıl hesaplanır: CIF kıymet mantığı
Afrika ülkelerinin neredeyse tamamı gümrük kıymetini CIF üzerinden hesaplar: mal bedeli artı navlun artı sigorta. Gümrük vergisi bu CIF kıymete oran olarak uygulanır; üzerine ülkeye göre değişen ek harçlar (bölgesel topluluk harçları, istatistik harcı, liman harcı, gözetim ücreti) eklenir; KDV ise çoğu ülkede CIF artı gümrük vergisi artı harçlar toplamı üzerinden alınır. Bu basamaklı yapı, yüzde 20 gümrük vergisi ve yüzde 18 KDV yazan bir ülkede toplam yükün yüzde 38'i değil, yüzde 42 ile 45 arasına çıkması demektir.
Türk ihracatçısı için pratik sonuç şudur: navlunu düşürmek alıcının ödediği vergiyi de düşürür, çünkü vergi tabanı CIF'tir. Aynı nedenle bazı alıcılar faturada navlunu ayrı görmek ister ve bazıları FOB alıp navlunu kendisi organize etmeyi tercih eder. Kıymet tespitinde gümrükler faturaya bakar ancak şüphe durumunda referans fiyat listelerini kullanır; düşük faturalı sevkiyat alıcıyı hem cezayla hem gecikmeyle karşı karşıya bırakır, sizin adınızı da o ülkede riske atar. Fatura tarafı için ihracat faturası rehberi tamamlayıcıdır.
ECOWAS ortak gümrük tarifesi: Nijerya, Gana, Senegal, Fildişi Sahili
Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS) üyeleri ortak bir gümrük tarifesi (CET) uygular; ürünler beş banda ayrılır: temel sosyal mallar için yüzde 0, hammadde ve sermaye malları için yüzde 5, ara mallar için yüzde 10, tüketim malları için yüzde 20 ve belirli korunan ürünler için yüzde 35. Türkiye'den giden ürünlerin büyük kısmı 10 ve 20 bantlarına düşer: inşaat demiri, seramik, mobilya, tekstil, gıda ürünleri ve kozmetik çoğunlukla yüzde 20 civarında; makine, jeneratör ve bazı yapı kimyasalları yüzde 5 ile 10 arasında. Bant, ürünün HS koduna göre belirlenir; aynı ürün grubunda alt pozisyonlar farklı banda düşebilir.
Ülkeler CET üstüne kendi ek harçlarını koyar. Nijerya'da ECOWAS topluluk harcı, kapsamlı ithalat gözetim ücreti (CISS) ve gümrük vergisinin bir yüzdesi olarak alınan liman ek ücreti vardır; KDV yüzde 7,5 civarındadır ve bazı ürünlerde ek koruma vergisi uygulanır. Gana'da gümrük vergisinin yanında KDV yüzde 15 civarında, üstüne sağlık sigortası harcı (NHIL), eğitim fonu harcı (GETFund) ve birkaç küçük harç daha eklenir; toplam yük bu yüzden yüksek görünür. Senegal ve Fildişi Sahili gibi UEMOA üyeleri de ECOWAS CET'i uygular; UEMOA dayanışma harcı, istatistik harcı ve yüzde 18 KDV standarttır. Ülke rehberleri için Nijerya varış maliyeti yazısına ve Gana gümrük vergisi hesaplayıcı yazısına bakabilirsiniz.
EAC ortak tarifesi: Kenya, Tanzanya, Uganda
Doğu Afrika Topluluğu (EAC) üyeleri de kendi ortak gümrük tarifesini uygular; bantlar hammadde ve sermaye malında yüzde 0, ara malda yüzde 10, mamul tüketim malında yüzde 25 ve yerli üretimi korunan belirli ürünlerde yüzde 35 civarındadır. Kenya bunun üstüne ithalat beyan ücreti (IDF) ve demiryolu kalkınma harcı (RDL) alır; KDV yüzde 16'dır ve bazı ürünlerde tüketim vergisi (excise) eklenir. Tanzanya ve Uganda benzer yapıda ama kendi harç adlarıyla çalışır; Mombasa ve Dar es Salaam üzerinden iç ülkelere (Uganda, Ruanda, Güney Sudan) transit giden yükte varış ülkesinin vergisi geçerlidir ve transit süresince teminat mekanizması işler.
EAC'de yerli üretimi koruma amaçlı yüksek bantlar özellikle demir çelik, tekstil, ayakkabı, mobilya ve bazı gıda ürünlerinde uygulanır; Kenya'ya inşaat demiri ya da hazır giyim gönderirken bandın 25'ten yüksek olabileceğini alıcıyla teyit edin. Bu pazarlarda rakip çoğu zaman Çin ve Hindistan olduğu için Türk ürününün kalite ve teslim süresi avantajı vergi farkını dengeler; ancak alıcının varış maliyeti hesabı önce vergiyle başlar. Kenya ayrıntıları Kenya gümrük vergisi hesaplayıcı yazısında ve Kenya'ya ithalat rehberinde var.
Kuzey Afrika: Mısır, Fas, Cezayir ve Türkiye anlaşmaları
Kuzey Afrika'da tablo farklıdır çünkü Türkiye'nin bölge ülkeleriyle tercihli ticaret anlaşmaları vardır. Türkiye ile Mısır arasındaki serbest ticaret anlaşması sanayi ürünlerinin büyük kısmında gümrük vergisini sıfıra yaklaştırır; EUR.1 ya da menşe beyanı ile bu avantajdan yararlanılır. Fas ile de serbest ticaret anlaşması yürürlüktedir; son yıllarda bazı ürün gruplarında (özellikle tekstil ve hazır giyim) geçici ek vergi uygulamaları görülmüştür, güncel durumu sevkiyattan önce teyit edin. Tunus ile de benzer bir anlaşma vardır. Cezayir ise anlaşma dışıdır ve ithalatta yüksek gümrük vergisi, ek koruma vergileri ve zaman zaman ithalat kısıtlamalarıyla çalışır.
Tercihli tarifeden yararlanmanın koşulu menşe kurallarıdır: ürünün Türkiye menşeli sayılması için yeterli işçilik ve işleme kuralına uyması ve doğru menşe belgesiyle gitmesi gerekir. Menşe belgesi eksik ya da hatalıysa alıcı standart tarifeyi öder ve fark sizin fiyat avantajınızı siler. Bu belgeler için menşe belgeleri rehberi ve Kuzey Afrika'ya PVC ve alüminyum doğrama yazısı somut örnekler verir.
AfCFTA ve Türkiye: kıta içi tarife indirimi ihracatçıyı nasıl etkiler?
Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı (AfCFTA), Afrika ülkeleri arasındaki ticarette gümrük vergilerini kademeli olarak indiriyor. Türkiye AfCFTA'nın tarafı olmadığı için Türk malı doğrudan bu indirimden yararlanmaz; ancak Afrika içinde üretim ya da montaj yapan Türk firmaları için kıta içi pazar erişimi açılıyor. Uzun vadede bu, bazı ürünlerde Afrika içi tedarikçilerin Türk ihracatçısına karşı vergi avantajı kazanması demek olabilir; kısa vadede ise kıta içi üretim kapasitesi sınırlı olduğu için ithalat talebi sürüyor. Ayrıntı AfCFTA ve Türkiye-Afrika ticareti yazısında.
Alıcı, gümrükten çıkmış maliyeti karşılaştırır; sizin CFR fiyatınız bu hesabın yalnız başlangıcıdır. Vergiyi bilmeyen ihracatçı, fiyatının pazarda nereye düştüğünü de bilmez.
Alıcınızın varış maliyetini hesaplayın
Aşağıdaki araç, CIF kıymet üzerinden basamaklı vergi mantığını uygular: gümrük vergisi ve ek harçlar CIF üzerinden, KDV ise CIF artı vergi artı harçlar üzerinden hesaplanır. Örnek değerler ECOWAS'ın yüzde 20 bandına düşen bir tüketim malı için Nijerya benzeri bir yapıyı temsil eder; oranları hedef ülke ve ürününüzün HS koduna göre değiştirin. Sonuç, alıcınızın teklifinizi hangi rakamla değerlendirdiğini gösterir; bu rakamı bildiğinizde alıcının yerli ya da Çinli alternatifle yaptığı karşılaştırmayı da görürsünüz.
Tahmindir. Bant ve harçlar HS koduna ve ülkeye göre değişir; alıcınızın gümrük müşaviriyle teyit edin. Nijerya'da gümrük vergisinin yüzde 7'si kadar liman ek ücreti de vardır ve burada ayrıca eklenmelidir.
Aracı kullanırken navlun kalemine dikkat edin: navlunu 400 dolar düşürdüğünüzde alıcının vergisi de düşer ve toplam etki vergiyle birlikte 550 dolar civarına çıkar. Ağır ürünlerde konteyner yükleme planı bu yüzden vergi planlamasının parçasıdır; ayrıntı için konteyner ölçüleri rehberine bakın.
Ürün grubuna göre vergi yükü: demir, seramik, gıda, makine, tekstil
İnşaat demiri ve çelik ürünlerinde ECOWAS bandı çoğunlukla yüzde 10 ile 20 arasındadır; ancak Nijerya ve Kenya gibi yerli haddehanesi olan ülkeler zaman zaman ek koruma vergisi ya da yüksek bant uygular. Seramik karo ve sıhhi tesisat neredeyse her yerde tüketim malı sayılır ve yüzde 20 (EAC'de 25) bandındadır; bazı ülkelerde yerli seramik üretimini korumak için üst banda alınmıştır. Çimento ve klinkerde klinker ara mal olarak daha düşük banda düşerken torbalı çimento tüketim malı olarak vergilenir; bu fark çimento ve klinker ihracatı rehberinde anlatıldı.
Gıda ürünlerinde tablo karışıktır: temel gıdalar (un, yağ, makarna, şeker) bazı ülkelerde düşük bantta ya da KDV'den muaf, işlenmiş ve ambalajlı gıdalar ise tüketim malı bandındadır; ayrıca sağlık kayıt ve etiket şartları vergiden önce gelir. Makine, jeneratör ve tarım ekipmanı en avantajlı gruptur: sermaye malı olarak yüzde 0 ile 10 arasında vergilenir ve birçok ülkede tarım ya da sanayi yatırım teşvikiyle KDV istisnası da vardır. Tekstil, hazır giyim ve ayakkabı ise en yüksek yükü taşır: yerli üretimi korumak isteyen ülkelerde 35 bandı, üstüne KDV ve bazen tüketim vergisi eklenir. Bu grupta rekabet fiyattan çok tasarım, kalite ve teslim hızıyla kurulur; ayrıntı tekstil ihracatı rehberinde.
Ülkeye göre hızlı bakış
Nijerya: ECOWAS bandı, KDV yüzde 7,5 civarı, üstüne topluluk harcı, CISS gözetim ücreti ve gümrük vergisinin yüzde 7'si kadar liman ek ücreti; bazı ürünlerde ek koruma vergisi ve ithalat yasak listesi vardır, Form M ve SONCAP olmadan gümrük geçilmez. Gana: ECOWAS bandı, KDV yüzde 15 civarı, NHIL ve GETFund harçları, birkaç küçük harç; toplam yük Nijerya'dan yüksek görünür ama liman süreci daha öngörülebilir. Senegal ve Fildişi Sahili: ECOWAS bandı, KDV yüzde 18, UEMOA ve istatistik harçları, sevk öncesi gözetim ve BSC/ECTN kargo takip belgesi zorunlu.
Kenya: EAC bandı, IDF ve RDL harçları, KDV yüzde 16, seçili ürünlerde tüketim vergisi; KEBS uygunluk belgesi olmadan mal gümrükten çıkmaz. Mısır: Türkiye ile serbest ticaret anlaşması sayesinde sanayi ürünlerinde tercihli tarife, KDV yüzde 14 civarı; ithalatçı kayıt sistemi ve ürün kayıt şartları vergiden çok belge yükü getirir. Fas ve Tunus: serbest ticaret anlaşması, tekstil gibi bazı gruplarda geçici ek vergi görülebilir. Bu tablo yalnız yön gösterir; her sevkiyatta güncel oranı HS koduna göre alıcının gümrük müşaviriyle teyit edin.
Vergi bilgisini fiyatlama ve pazar seçiminde kullanmak
Aynı ürün için ülkeler arasında toplam vergi yükü farkı 15 ile 20 puana kadar çıkabilir; bu fark hangi pazarda hangi fiyatla rekabetçi olduğunuzu belirler. Yüksek koruma bandındaki ürünlerde (tekstil, ayakkabı, bazı gıdalar) yerli üretimin olduğu pazarlara girmek zorlaşır; buna karşılık yüzde 5 ile 10 bandındaki makine, ekipman ve ara mallarda Türk ürünü vergi yükü düşük olduğu için doğrudan fiyatla rekabet eder. Pazar seçerken vergi bandını, alıcının ödeme alışkanlığını ve lojistik erişimi birlikte değerlendirmek gerekir; 10 Afrika ülkesi karşılaştırması bu üçlüyü ülke ülke ele alır.
Teklifte alıcıya vergi konusunda yardımcı olmak da bir ayrıştırıcıdır: HS kodunu, tercihli menşe olup olmadığını ve navlunu net yazdığınızda alıcı varış maliyetini hızlı hesaplar ve karar süresi kısalır. Yüksek vergili pazarlarda alıcıya FOB ya da CFR seçeneğini birlikte sunmak, navlunu kendisi organize edebilen büyük ithalatçılara esneklik verir.
Vergi tablosu ülkeye ve yıla göre değişir; ECOWAS ve EAC tarifeleri periyodik güncellenir, ülkeler koruma amaçlı geçici vergiler ekler. Sevkiyattan önce alıcının gümrük müşaviriyle güncel oranı teyit etmek, bu yazıdaki mantığı güncel rakamla birleştirmek demektir. Hangi pazarda hangi kategorinin büyüdüğünü sektör analizi yazısında görebilir, açık alım taleplerinden hedef ülkeye göre alıcı seçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Afrika ülkelerinde gümrük vergisi hangi kıymet üzerinden hesaplanır?
Neredeyse tüm Afrika ülkeleri CIF kıymeti (mal bedeli + navlun + sigorta) esas alır. Gümrük vergisi ve ek harçlar CIF üzerinden, KDV ise çoğu ülkede CIF + vergi + harçlar toplamı üzerinden alınır. Bu yüzden navlunu düşürmek alıcının vergisini de düşürür.
ECOWAS ortak gümrük tarifesi bantları nedir?
Beş bant vardır: yüzde 0 (temel sosyal mallar), yüzde 5 (hammadde ve sermaye malı), yüzde 10 (ara mal), yüzde 20 (tüketim malı) ve yüzde 35 (korunan ürünler). Nijerya, Gana, Senegal ve Fildişi Sahili bu tarifeyi uygular ve üstüne kendi ulusal harçlarını ekler.
Türk malı Mısır'a gümrük vergisiz mi giriyor?
Türkiye ile Mısır arasındaki serbest ticaret anlaşması sanayi ürünlerinin büyük kısmında gümrük vergisini sıfıra yaklaştırır; bunun için ürünün menşe kurallarına uyması ve EUR.1 ya da menşe beyanıyla gitmesi gerekir. KDV ve yerel harçlar yine uygulanır.
Kenya'da Türk malına uygulanan gümrük vergisi ne kadar?
Kenya EAC ortak tarifesini uygular: bantlar yüzde 0, 10, 25 ve korunan ürünlerde 35 civarındadır. Üstüne ithalat beyan ücreti (IDF), demiryolu kalkınma harcı (RDL) ve yüzde 16 KDV eklenir; bazı ürünlerde tüketim vergisi de vardır. Güncel oranı HS koduna göre alıcının gümrük müşaviriyle teyit edin.
Gümrük vergisini bilmek ihracatçıya ne kazandırır?
Alıcı, teklifleri gümrükten çıkmış maliyet üzerinden karşılaştırır. Vergi bandını bilen ihracatçı hangi pazarda hangi fiyatla rekabetçi olduğunu görür, navlunu düşürmenin vergiye etkisini hesaplar ve teklifte HS kodu ile menşe bilgisini vererek alıcının karar süresini kısaltır.